Institucije ne vide ometače dronova

Agencija za elektronske komunikacije i poštansku djelatnost (EKIP) do sada nije detektovala nijedan slučaj upotrebe ilegalnih ometača dronova, iako postoje svjedočenja koja ukazuju na moguće korišćenje uređaja koji ometaju upravljanje bespilotnim letjelicama, pokazala je analiza BIRN-a.

Iz EKIP-a su kazali BIRN-u da do sada nije bilo prijava u vezi sa ometačima dronova, kao i da Agencija nije identifikovala upotrebu takve opreme.

„Do sada Agenciji nije podnijeta nijedna prijava ometanja sistema bespilotnih vazduhoplova od strane bilo kog fizičkog ili pravnog lica, niti je Agencija u redovnim i vanrednim kampanjama kontrole i monitoringa radio-frekvencijskog spektra identifikovala korišćenje takve opreme“, naveli su iz EKIP-a.

Upotreba dronova u Crnoj Gori regulisana je Zakonom o vazdušnom saobraćaju i Pravilnikom o uslovima za sigurnu upotrebu sistema bespilotnih vazduhoplova a u nadležnosti je Agencije za civilno vazduhoplovstvo (ACV).

Rad ometača dronova zasniva se na emitovanju radio signala na istoj frekvenciji kojom se dron povezuje sa operatorom, čime se prekida kontrola nad letjelicom.

Prema Zakonu o elektronskim komunikacijama, inspektori imaju ovlašćenja da ograniče, zabrane rad i privremeno oduzmu opremu koja ometa rad elektronskih komunikacionih mreža i usluga.

Iz EKIP-a tvrde da je upotreba ometača dronova dozvoljena samo za potrebe Vojske Crne Gore, Uprave policije i bezbjednosnih službi.

„S obzirom na to da se rad ometača zasniva na ciljanom generisanju štetne smetnje, on po definiciji ne zadovoljava zakonski uslov efikasnog korišćenja radio-frekvencijskog spektra, te se kao takav ne može proizvoditi, uvoziti niti koristiti u Crnoj Gori“, saopšteno je iz EKIP-a.

Za upotrebu ometača dronova predviđene su novčane kazne od 6.000 do 30.000 eura za pravna lica, do 8.000 eura za preduzetnike i do 1.500 eura za fizička lica.

Ekolozi i novinari na udaru ometača

Ekološki aktivista Vuk Vujisić, koji godinama ukazuje na nezakonitu eksploataciju šljunka iz korita rijeka Morače i Cijevne, tvrdi da se tokom terenskih istraživanja više puta susreo sa ometačima dronova. Vujisić godinama istražuje nelegalnu eksploataciju šljunka kojom je državnom budžetu pričinjena milionska šteta.

„Oni su praktično onesposobili upravljanje dronom, na način da dron izgubi kontrolu. Iako je upotreba ometača zabranjena, kriminalne strukture ih koriste u određenim reonima kako bi spriječili snimanje nelegalnih aktivnosti“, rekao je Vujisić za BIRN.

Vujisić navodi da slučajeve nije prijavljivao nadležnim organima jer je teško utvrditi lokaciju i operatera ometača, ali tvrdi da su „na udaru“ bili i dronovi Uprave policije i Uprave za nekretnine.

„Novinari koji su dolazili iz inostranstva takođe su izgubili dronove pokušavajući da snime nelegalnu eksploataciju šljunka. Mislim da bi se ovim problemom trebalo ozbiljno pozabaviti jer ometa rad i novinara i policije“, smatra Vujisić.

Tokom posjete koritu rijeke Morače zbog sumnji u eksploataciju šljunka bivši premijer Zdravko Krivokapić je u januaru 2022. godine na mreži X objavio da „pojedinci imaju antidron sistem, a država ne“. Krivokapić je naveo i primjer sukoba demonstranata i policije tokom ustoličenja mitropolita crnogorsko-primorskog Joanikija na Cetinju 2021. godine, ističući da „država tada nije imala mogućnost da onemogući let dronova“.

Osnovno državno tužilaštvo iz Kotora je 1. januara pokrenulo istragu nakon obaranja dronova tokom novogodišnjeg dron šoua organizovanog u Budvi. Petnaestak sekundi nakon lansiranja planiranih 600 dronova sa platoa ispred Lučke kapetanije, letjelice su počele da se vraćaju na plato, sudaraju i padaju u more.

Iz kompanije Mirnovec pirotehnika, koja je organizovala dron šou, kazali su Vijestima da su dronovi namjerno oboreni protivdronskim ometačem – džemerom, “puškom” koja koristi elektromagnetni snop, navodeći da takve ometače posjeduju policija, vojska ili tajne službe.

Iz EKIP-a su BIRN-u kazali da nisu vršili nadzor povodom pada dronova u Budvi.

„Događaj u Budvi nije ni na koji način bio najavljen Agenciji kako bi se, saglasno mogućnostima, preduzele odgovarajuće mjere prije započinjanja samog događaja. Takođe, nakon pomenutog događaja Agenciji nije podnijeta prijava nezakonitog korišćenja radio-frekvencijskog spektra niti prijava štetne interferencije od strane bilo kog subjekta“, kazali su iz EKIP-a.

„Čak i da je pokrenut postupak, upitno je da li bi nadzor iz opsega rada Agencije doveo do bilo kakvog zaključka koji bi doprinio razjašnjenju predmetnog događaja“, dodali su.

Krajem jula prošle godine reporter BIRN-a pokušao je da dronom snimi rezidencijalni kompleks u Parku prirode Platamuni, u vlasništvu kompanije Overseas Assets Management, povezane s ruskim biznismenom Olegom Deripaskom. Međutim, prilikom polijetanja, dron nije mogao da uhvati dovoljan broj satelita za GPS stabilizaciju i navigaciju, zbog čega nije mogao da poleti.

Ispred kompleksa se nalazi tabla sa natpisom da je snimanje dronom zabranjeno.

Na pitanje BIRN-a da li je u toj zoni korišćen ometač, iz EKIP-a su odgovorili da ne mogu sa sigurnošću tvrditi da je uzrok tehnički problem, ali ne isključuju mogućnost ometanja GPS signala.

„Agencija će, shodno tehničkim mogućnostima mjerne opreme kojom raspolaže, ispitati prisustvo signala za ometanje globalnog satelitskog navigacionog sistema na toj lokaciji i zavisno od utvrđenog stanja preduzeti mjere u skladu sa zakonom“, saopštili su iz EKIP-a.

Naveli su i da će o slučaju obavijestiti Agenciju za civilno vazduhoplovstvo radi potpunog razjašnjenja pitanja o upotrebi ometača unutar granica privatnog posjeda.

Kontrolišu dronove ali nisu nadležni za ometače

Iz Agencije za civilno vazduhoplovstvo (ACV) kazali su BIRN-u da upotreba ometača nije u njihovoj nadležnosti, već drugih institucija, ali da oni sprovode nadzor nad operacijama dronova u skladu sa Zakonom o vazdušnom saobraćaju i Zakonom o inspekcijskom nadzoru.

Agencija i Uprava policije su 2019. godine potpisale Sporazum o suzbijanju nelegalne upotrebe bespilotnih vazduhoplova, kojim je predviđeno da ACV obavještava policiju o zonama u kojima je zabranjeno korišćenje dronova, a policija ima ovlašćenje da onemogući let drona koji se koristi za izvršenje krivičnog djela ili prekršaja.

Iz Agencije tvrde da u Crnoj Gori postoje dvije kontrolisane zone s ograničenjem letjenja (kontrolisane zone aerodroma u Podgorici i Tivtu) u kojima je za let dronom potrebno odobrenje kontrole letjenja.

Zabranjeno je i snimanje štićenih objekata, dok je za letjenje u nacionalnim parkovima potrebna dozvola Javnog preduzeća Nacionalni parkovi Crne Gore.

„U blizini ili unutar područja u kojima je u toku intervencija u slučaju nužde (aktivnosti zaštite i spašavanja, policijske ili vojne aktivnosti) nije dozvoljen let dronom bez prethodnog odobrenja“, naveli su iz ACV-a.

Za uvoz dronova u Crnu Goru potrebno je odobrenje Ministarstva ekonomskog razvoja.

Registracija operatora dronova u Crnoj Gori je besplatna i dostupna onlajn, dok je starosna granica za pilote 16 godina. Prema zvaničnim podacima od uvođenja obavezne registracije 2016. godine do jula 2024. godine registrovano je oko 2.000 operatora.

Tu brojku velikim dijelom čine strani operatori, najčešće turisti, koji su imali obavezu registracije u Crnoj Gori.

Novi Pravilnik o uslovima za sigurnu upotrebu sistema bespilotnih vazduhoplova, koji je stupio na snagu u julu 2024, usklađen je sa evropskom regulativom i uvodi obavezu posjedovanja polise osiguranja i polaganja ispita za pilote dronova težih od 250 grama.
Tokom prve godine primjene pravilnika, registrovano je preko 300 novih operatora, od čega je oko 90 odsto iz Crne Gore.

Iz Agencije su kazali da je ove godine procesuirano 12 operatora, dok je 7 kažnjeno zbog nepoštovanja propisa o letjenju.

Iz EKIP-a su pojasnili da komunikacija između operatora i drona najčešće koristi frekvencije od 2,4 GHz i 5,8 GHz, koje se u Crnoj Gori mogu koristiti bez posebnog odobrenja, što otežava identifikaciju neovlašćenih emisija.

„Agencija ne raspolaže podacima o korisnicima tih frekvencija, kao ni o lokaciji stanica koje ih koriste, što znatno otežava detekciju eventualnih ometača“, naveli su iz EKIP-a.

Iz Uprave policije nisu odgovorili na pitanja BIRN-a o tome da li su detektovali upotrebu ometača dronova, uz neformalno objašnjenje da je to u nadležnosti Agencije za civilno vazduhoplovstvo.

/Ivan Ivanović/