Digitalizacija je nešto na čemu arhivisti i informatičari tek treba da rade, jer bi se time vrijedna stara građa očuvala i prilagodila potrebama savremenog korisnika. Proces koji je u Istorijskom arhivu Kotora započet odavno, zahtijeva istrajnost, stručnost, kontinuirani rad i finansije, a Državni arhiv Crne Gore pokrenuo je neke inicijative u tom pravcu.
Pionirska verzija internet prezentacije Kotorskog arhiva je rađena za potrebe EXPO izložbe u Lisabonu još 1998. godine, a kroz projekte Nevladinog udruženja Centar za njegovanje i prezentaciju dokumentarne baštine Kotora “Notar”, osnovanog krajem 1999. godine, digitalizovano je 20 svežnjeva iz Fonda upravno- političkih spisa Kancelarije vanrednog providura Mletačke republike.
U sklopu Državnog arhiva Crne Gore 2017. godine je digitalizovana katastarska građa za kompletno područje koje je bilo pod vlašću Austro-Ugarske. Projekat digitalizacije zemljišnih knjiga koje se čuvaju u arhivskim odsjecima u Herceg Novom, Kotoru Budvi i Baru, na teritoriji koju je pokrivala Austrija, pokazao se vrlo povoljnim za korisnike u procesu dokazivanja vlasništva. On u mnogome olakšava posao arhivistima, koji na dnevnoj bazi imaju desetak zahtjeva. Te su knjige digitalizovane, snimjene, napravljena je baza podataka sa svim metapodacima i izrađena je platforma koja je za sada internog tipa, što znači da je dostupna javnosti preko arhivista.
– Notarijat je definitivno ono što krasi Kotor, notarske knjige koje idu u kontinuitetu od 1326. pa do 1944. godine. Sačuvana je kompletna građa kontinuirane notarske kancelarije, spisi stari više od 600 godina. To je veliki posao, jer tu je dosta knjiga oštećeno, dosta je knjiga zahtjeva hitnu konzervaciju i naravno digitalizaciju, kaže Joško Katelan, načelnik Istorijskog arhiva Kotora, dodajući da proces digitalizovanja ne znači samo da “bacimo papir”, kao što neki misle.
-Papir treba da bude uredno i pravilno čuvan, konzerviran, a digitalizirana forma treba da omogući pristup širokoj javnosti, laki pristup putem bilo kojih danas dostupnih platformi, digitalnih društvenih mreža. Korisnik dolazi u arhiv, traži podatke direktno, a arhivista mu to pokazuje na ekranu. Nema potrebe da se rukuje sa knjigama koje su teške preko 10- 15 kilograma. Dobar dio njih je prilično oštećen upravo zbog tog rukovanja. Digitalizacija arhivistima olakšava rad sa korisnicima u smislu da oni mogu da rade arhivistički posao, a da korisnici koriste tu građu koja je dostupna na određene, zaštićene “online” načine. To je ono što nama treba da bude cilj, ističe Katelan.
Obnavljanje digitalne platforme
Joško Katelan očekuje da će biti obnovljena digitalna platforma Istorijskog arhiva, pokrenuta početkom milenijuma. Kroz CDK Notar, koji je krajem 1999. godine osnovala Snežana Pejović, tadašnja direktorka Istorijskog arhiva Kotora, u projektu koji je podržala Regija Veneto, digitalizovali su 20 svežnjeva iz Fonda upravno- političkih spisa Kancelarije vanrednog providura Mletačke republike, počev od 1684. godine, pa dalje, do pada Republike.
-S obzirom da taj Fond broji preko 200 svežnjeva spisa, to je samo 10% urađenog posla. Isto tako, to je preko 30.000 digitalnih slika, za koje je bila urađena interna platforma, koja je bila dostupna neko vrijeme. Međutim, kako se dogodio problem za plaćanje hostinga, ta je platforma trenutno ugašena i nije dostupna. Nadamo se da ćemo obnoviti tu platformu, kaže Katelan.
Planirano, a neostvareno
Djelatnici Istorijskog arhiva u Kotoru su ponosni na izradu CD-roma i jedne pionirske verzije internet prezentacije, koja je 1998. godine rađena na Matematičkom institutu Srpske akademije nauka i umetnosti u Beogradu za potrebe EXPO izložbe u Lisabonu. Na tom CD-romu se nalazi skenirana kompletna Prva knjiga sudsko-notarskih spisa, kompletan Statut grada Kotora i kompletan katalog “Arhiv i nauka”, u kome su najvažniji dokumenti Arhiva i fotografije kulturno-istorijskih spomenika Boke.
-Tu se nalaze kompletne fotografije svih crkava iz Grblja koje je radio Stevan Kordić, sve crkve, palate Kotorskog zaljeva. Postojala je interaktivna mapa Boke i Kotora gdje se jednim klikom ide na određeni objekat i otvaraju se fotografije i to je bio pilot projekat. Imali smo plan da onda napravimo sljedeće: da ti klikneš na određenu fotografiju, da ti otvori sliku te palate ili crkve i da onda paralelno s tim dobiješ sve moguće dokumente koje mi u arhivu imamo, vezano za taj objekat. To je bilo u planu, ali tu se stalo. Ono što je zanimljivo je da se taj projekat i dan-danas predaje na Univerzitetu u Sloveniji kao jedan od uspješnih projekata i dobar primjer digitalizacije u oblasti arhivistike.
Nedostatak arhivista
-Kadar uvijek nedostaje za iščitavanje tih dokumenta, a takođe i za digitalizaciju. Čitanje je jako teško jer je danas vrlo mali broj ljudi sposobno da čita paleografske spise iz 14 -15. vijeka, to je latinski jezik, to je “beneventana”, “karolina”, rukopisi su jako teški. U Crnoj Gori ne postoji institucionalna obuka arhivista, ali ima je u Hrvatskoj. Ovo je mala sredina i pitanje je koliko bi bilo zainteresiranih da upišu takve studije, ili će se arhivisti “uvoziti”. Nisu to studije koje su finansijski isplative, koje ti garantuju nekakvu stabilnost i kad jednom postaneš arhivista. To su relativno mala primanja, a onda ako čovjek mora da dođe sa strane, treba da živi u Kotoru – kako će to plaćati? To je pitanje, primjećuje Katelan.
Najavio je objavljivanje Zbornika Međunarodnog naučno-stručnoga skupa “Dani Miloša Miloševića”, održanog 6 -7. novembra 2025. godine u Kotoru u organizaciji Državnog arhiva Crne Gore uz partnerstvo Opštine Kotor.
/M.D.P./
