23.2 C
Kotor

Slušaj online radio

Zahvajujući svom vojnom značaju, Boka je uvijek imala i jake medicinske ustanove

Zahvaljujući svom geostrateškom položaju, zaliv Boke Kotorske je kroz istoriju imao uvijek poseban vojni značaj za onog ko je njime upravljao, pa su stoga kao popratni sadržaji uređenja i utvrđivanja Boke kao vojnog uporišta, ovdje nastajali i medicinski objekti kakve drugi krajevi današnje Crne Gore nisu nikada imali prilike ni vidjeti, ni koristiti.

Istovremeno, zbog bogatog  iskustva osoblja koje je u njima spašavalo živote vojnika i liječilo i saniralo njihove teške povrede i ranjavanja u ratnim dejstvima, odnosno povrede tokom nesrećnih slulajeva na ratnim brodovima i podmornicama, vazduholooivnim udesima ili podvodnim incidentima, bokeljske vojne medicinske ustanove uvijek su imale visok stručni renome, kakav je bio nedostižan za mnoge „obične“ bolnice.

Iako je tradicija civilne medicine u Boki znatno duže jer je prvi ovdašnji ljekar Lucius Luscus Euscarpus ordinirao još u 3.vijeku, prvu striktno vojnu bolnicu u Boki uspostavila je 1668. Mletačka Republika. Objekat podignut unutar gradskih zidina u blizini Gurdića funkcionisao je do 1769. godine kada vanredni providur Epira Đovani Đusto, pod odluci Senata Mletačke republike,  neposredno uz ovu, sagradio novu Vojnu bolnicu u Kotoru. On je, prema natpisu na pročelju zgrade koji i danas postoji, taj objekat podigao „za potrebe bolesnih vojnika, odmah nakon što je ugušena pobuna brđana“, a što upućuje na učešće mletačkih vojnika eliminisanju  pobune u reonu Maina, Pobora i Brajića iznad Budve koja se desila za vrijeme vladavine Šćepana Malog u Crnoj Gori.

Mornarička Bolnica Meljine u Kraljevini Jugoslaviji

Dvospratna zgrada te mletačke Vojne bolnice bila je u „L“ obliku i zatvarala je cjelinu sa zgradom stare bolnice, oslonjenom na dio gradskih zindina prema jugu, a kompleks je sadržao i posebnu kuću za tadašnjeg glavnog vojnog ljekara. Prema sačuvanim podacima, ova bolnica je krajem 18.vijaka raspolagala sa bolesničkim sobama, zajedničkim prostorijama, kuhinjom, sobama za medicinsko osoblje i privremenom malom crkvicom sa oltarom. Kotor je u to vrijeme imao dva ljekara, apoteku i apotekara, te hirurga-brijača. U nekadašnjoj mletačkoj Vojnoj bolnici koja je tokom većeg dijela 19.vijeka služila i za vojne potrebe Austro-Ugarske, danas je smješten kotorski Centar za kulturu.

Nova Vojna bolnica u Kotoru a u kojoj su se mogli liječiti i civili, sagrađena je za vrijeme austro-ugarske uprave, 1875. godine u blizini Peluzice, na mjestu gdje se danas nalazi kotorska Opšta bolnica.

U hercegnovskom kraju više od tri vijeka – od 1687. pa do prve decenije 21.vijeka, djelovala je vojna bolnica. Na osnovu dokumentacije-arhivske građe,  zna se da su mletačke vlasti po zauzeću Herceg Novog poslije dvovjekovne vladavine Turaka, u 17.stoljeću osnovale vojnu bolnicu. Nalazila se u Starom gradu,  kao i civilna bolnica, uz crkvu kapucina Sv. Franje.

Boka je ipak, najpoznatija po velikoj Vojnoj (mornaričkoj) bolnici Meljine koju je sredinom 19.vijeka, na obroncima Savine u blizini nekadašnjeg velikog mletačkog lazareta (karantina) u Meljinama, počela graditi Austro-Ugarska.

Bolnička soba u Vojnoj bolnici Meljine

Bečka carevina je inače, Boku tokom 19.stoljeća intentivno utvrđivala, gradila i razvijala kao svoju drugu po važnosti, vojnopomorsku bazu na Jadranu. „Primorska tvrđava Boka“ kako je bio zvaničan naziv ovog kompleksnog sistema utvršenja, forova, baterija, kasarni, skladišta, brodogradilišta, aerodroma, magacina i drugih vojnih objekata,  iziskivala je i preduzimanje opsežnih mjera u cilju sanitetskog zbrinjavanja trupa u tvrđavi, ali i posada ratnih brodva koji su bazirali u zalivu. Iako su skoro svi tvrđavski objekti i gotovo svi brodovi što su bili na vezovima ili sidrištima u zalivu, imali vlastito sanitetsko osoblje i ambulante, moralo se sistematski i ozbiljno prići riješavanju složenijih medicinskih potreba koje su se neminovno javljale u bazi gdje je bilo nekoliko desetina hiljada vojnika i brojno civilno osoblje. Stoga su sagrađene ili u postojećim prenamijenjenim objektima, opremljene manje bolnice u Perastu, Kotoru, Budvi, kao i nove bolnice u tzv. utvrđenim logorima Crkvice, odnosno Njeguši kasnije tokom Prvog svjetskog rata i proboja lovćenskog fronta. Impozatni stari mletački karantin iz 1732. u Meljinama je prilagođen novim potrebama i dograđen, ali je vrhunac svega bila gradnja potpuno nove tzv. „Carske i Kraljevske Tvrđavske bolnice broj 2“ (K.u.K. Festungsspital Nr.2) u Meljinama.

Većina dokumenata o gradnji bolnice na žalost je izgubljena tokom Prvog i Drugog svjetskog rata, ali se iz onoga što se još može naći po bečkim arhivima, da naslutiti da je   Austro-Ugarska otkupljivala zemlju za gradnju i širenje bolničkog kompleksa u Meljinama od polovine, pa sve do početka osamdesetih godina 19.vijeka i da je taj kompleks postepeno rastao.

Izgradnja bolničkih stacionara u Meljinama

Festungsspital Nr.2 bila je okosnica medicinskog obezbjeđivanja svog osoblja Primorske tvrđave Boka u složenijim hirurškim zahvatima i liječenja u slučaju težeg obolijevanja ili povređivanja. Osim prostorija za smještaj bolesnika, ljekara i medicinskog osoblja, bolnica je imala operacionu dvoranu, niz laboratorija, najmoderniji rentgen uređaj, ambulante, skladišta za materijal i opremu, veliku parnu praonu-vešeraj, čak i sopstvenu malu fabriku leda. U njoj je radilo par desetina ljekara opšte prakse i specijalista, te dosta nižeg medicinskog i pomoćnog osoblja. Osim za vojno osoblje, ona je povremeno pružala usluge i za civilno stanovništvo.

Kakav je medicinski kompleks u Meljinama napravila Austro-Ugarska prije skoro vijek ipo, svjedoči i podatak da je Vojna bolnica Meljine nakon Prvog svjetskog rata postala glavna Mornarička bolnica Kraljevine Jugoslavije. Kada je izbio Drugi svjetski rat u Jugoslaviji 1941., Mornarička bolnica Meljine imala je kapacitet od 280 kreveta a u njoj je radilo 35 ljekara-oficira, 11 civilnih lica i 216 podoficira i mornara. Bolnicu su za svoje potrebe tokom rata koristili Italijani i Njemci, a nakon oslobođenja 1945., Meljine su postale jedna od najvećih i najbolje opremljenih vojnih bolnica u nekadašnjoj SFRJ, a koja je pored ostaloga, imala i posebno odjeljenje za hiberbaričnu medicinu.

Histološka soba u Vojnoj bolnici Meljine

Kao što to danas u suočavanju sa epidemijom koronavirusa u Njujorku radi Vlada SAD koje je u tamošnju luku za ispomoć njujorškim medicinksim ustanovama, uputila i veliki brod-bolnicu kapaciteta 1.000 kreveta USNS „Comfort“ američke Ratne mornarice, tako su se brodovi-bolnice nekada obilato koristili i u Boki Kotorskoj.

Naime, tokom Prvog svjetskog rata, Carska i Kraljevska mornaica Austro.Ugarske mobilisala je više civilnih plovila, prvenstveno većih putničkih parobroda i opremila ih da služe za transport, ali i njegu ranjenika i bolesnika. Propisno označeni u skladu sa odredbama Ženevske konvencije (trup ofarban u bijelo sa velikom zelenom linijom i oznakama Crvenog krsta na bokovima, dimnjaci ofabrani u žuto sa istaknutom oznakom Crvenog krsta na njima), ovi brodovi bi uz svoje civilno ime, dobijali i službenu vojnu oznaku Spitalschiff (Bolnilki brod) i rimnksi redni broj. Tako ureženi i opremljeni da se na njima mogu izvoditi i operacioni zahvati, a ranjenivima i bolesnicima pružiti sva neophodna njega, ovi brodovi tokom Prvog svjetskog rata su stalno vozili po Jadranu, posebno na njegovom južnom dijlu, evakuišući ranjene, povrijeđene i bolesne austro-ugarske vojnike sa ratišta u Albaniji i Crnoj Gori prije njene kapitaluacije u januaru 1916. Pri tome su često dolazili i duže vrijeme boravili u Boki koja im je bila privremena baza.

Već na početku rata u ljeto 1914. austro-ugarska Mornarica mobilizuje i kao bolničke brodove oprema putničke parobrode „Baron Call“, „Africa“, „Elektra“, „Metkovich“ i „Tirol“ kompanije Lloyd Austriaco iz Trsta, dok je austrougarska Vojska kupila remorker „Lissa“ od Pomorske uprave Trsta da bi ga koristila za transport povrijeđenih i ranjenih vojnika unutar zaliva Boke Kotorske. Do kraja te godine godne bolničkim plovilima prevezena su 742  ranjenika.

Oštećeni TIROL u Boki

Naredne godine nije bilo transporta ranjenika bolničkim brodovima, ali nakon pada Crne Gore i proboja sustrougarskih trupa u Albaniju, potreba za njima raste pa se kao bolnilki brodovi mobilišu i opremaju i parobrodi „Africa“, Wien“, „Helouan“, „Argentina“, „Oceania“,  kao i „Graf Wurmbrand“ koji je pripadao poznatom tršćanskom brodovlansnku rodom iz Boke, Bogdanu Tripkoviću. Godine 1916. za transpor ranjenih i povrijeđenih vojnika unutar zaliva Boke mobilišu se i dva manja privatna broda – mali motorni jedrenjak „Tivat“ od 48 BRT, i parobrod „Szmos“ od 138 BRT. Aprila te godine bolnički brod „Tirol“ pred Dračom nalijeće na italijanskku morsku minu od čije eksplozije biva teško oštećen a u tom incidentu poginulo je 40 ljudi. Oštećeni „Tirol“ dotegljen je iz Albanije u Boku gdje je privremeno „zakrpljen“ da izdrži ostatak putovanja do brodogradilišta na sjevernom Jadranu gdje je popravljen i vraćen u službu.

Apotheke am Spitalschiff Sophie Hohenberg

Početkom 1918. Boka Kotorska dobija i svoj posebni, tzv. stacionarni bolnički brod – putnički brod „Sophie Hohenberg“ od 5.500 tona, kompanije Austro-Americana. Taj brod je još od početka rata 1914. bio vezan u Herceg Novom gdje je zbog svojih velikih frižidera u štivama, služio kao plutajuće skladište smrznutog mesa, da bi početkom 1918. „Sophie Hohenberg“ opremljena neophodnom medicinskom opremom i sa ukrcanim ljekarima i medicinskim sestrama,  bila usidrena ispod Đenovića, gdje je služila kao stacionarni bolnički nbrod do kraja rata. Za razliku od drugih austro-ugarskih bolničkih brodova koji to nisu činili, „Sophie Hohenberg“ je u Boki povremeno u manjoj mjeri zdravstvene usluge pored vojnom osoblju, pružala i civilima. Inače, tokom tri posljendje godine rata, austrougarski bolnilki brodov transportovali su i na njima se liječilo ukupno preko 128.000 ranjenika i bolesnika.

IZ BOKE UNIŠTILI I BOLNIČKU VERZIJU ČUVENOG „TITANICA“

Zanimljivo je možda napomenuti i to  da je iz Boke Kotorske, došla morska mina koja je 21. novembra 1916., kod grčkog ostrva Kea, uništila najveći brod potopljen u Prvom svjetskom ratu – britanski bolnički brod HMHS „Britannic“. Ovaj 271 metar dugi translatlantik od 53.200 tona deplasmana, blizanac je čuvenog „Titanica“, a stradao je od mine koju 28.oktobra 1916., u Kea kanalu u grčkim vodama položila njemačka podmornica U-73, prethodno isplovivši na taj ratni zadatak iz svoje baze u Đenovićima u Boki Kotorskoj.

/S.Luković/

Najčitanije