Sjedinjene Američke Države žele da promijene energetsku kartu na Zapadnom Balkanu kroz mrežu bilateralnih sporazuma o uvozu ukapljenog prirodnog gasa (LNG), s ciljem smanjenja zavisnosti regiona od Rusije i jačanja energetskog koridora od južne ka centralnoj Evropi.
Niz projekata planiran je od Hrvatske preko Bosne i Hercegovine, te Sjeverne Makedonije, Albanije, Crne Gore do teritorije Kosova i Srbije. Uključuju nove gasovode, LNG terminale i gasne elektrane, a praćeni su političkom i finansijskom podrškom administracija u Vašingtonu i Briselu.
Neki projekti već su u fazi izgradnje ili ugovaranja, drugi su u fazi planiranja, dok se cijeli regionalni energetski sistem postepeno preusmjerava ka prirodnom gasu iz SAD-a, Azerbejdžana i Mediterana.
Jonathan Stern, profesor na Oksfordskom institutu za energetske studije, ukazuje da je jugoistočna Evropa već razvila alternativne pravce.
– Postoje LNG terminali u Grčkoj i Hrvatskoj, kao i Južni gasni koridor iz Azerbejdžana, uz rumunsko gasno polje Neptun Deep u Crnom moru, čija bi eksploatacija trebalo da počne naredne godine, a rezerve se procjenjuju na 100 milijardi kubnih metara – kazao je Stern za Radio Slobodna Evropa.
Kraj zavisnosti BiH od Rusije
Bosna i Hercegovina bila je prethodnih mjeseci u fokusu zbog projekta Južne gasne interkonekcije s Hrvatskom, koji bi entitetu Federacija BiH omogućio pristup LNG terminalu na Krku i alternativnim dobavljačima gasa.
Istovremeno, vlasti drugog entiteta, Republike Srpske, nastavljaju da razvijaju zasebne gasne veze sa Srbijom, uključujući projekat Istočne interkonekcije od Bijeljine prema Banjoj Luci.
BiH gotovo pet decenija u potpunosti zavisi od gasa iz Rusije koji stiže Turskim tokom i uglavnom se koristi za grijanje u Sarajevu, pa je u poređenju sa Srbijom zanemarljiv potrošač.
Sporazum između BiH i Hrvatske o povezivanju gasovoda od Dalmacije prema centralnoj Bosni, s ograncima prema Hercegovini i sjeverozapadu zemlje, potpisan je uz učešće američkog ministra energetike Chrisa Wrighta u aprilu u Dubrovniku.
Svemu je prethodila višemjesečna podrška zvaničnog Vašingtona projektu koji su nazvali “strateškim za energetsku sigurnost regiona”.
Hrvatski dio projekta vodi državni Plinacro, dok je u BiH kao nosilac određena privatna američka kompanija AAFS Infrastructure and Energy, čiji su direktori dio užeg kruga predsjednika SAD-a Donalda Trampa.
Projekat je izazvao kritike Evropske komisije i Energetske zajednice, čiji je BiH član, zbog posebnog (lex specialis) zakona u Federaciji BiH u koji je uključena američka privatna firma, kao i pitanja usklađenosti s pravilima EU.
– Projekat se mora sprovesti u okviru koji je u potpunosti usklađen s pravnom tekovinom Energetske zajednice i principima energetske politike EU – kazala je za RSE Hanna Claeson, portparolka Evropske energetske zajednice.
BiH godišnje troši do 250 miliona kubika gasa, dok bi novim gasovodom trebalo da protiče oko 1,5 milijardi kubika, pa se razmatra i izgradnja gasnih elektrana koje bi mogle snabdijevati strujom oko 400.000 domaćinstava. Trenutno se 80 odsto električne energije proizvodi u termoelektranama na ugalj, od kojih su neke izgrađene prije više od 50 godina.
Planirani gasovod bi se povezao s postojećim koji dolazi iz Srbije.
Međutim, profesor Jonathan Stern smatra da gasovod “jeste važan za BiH, ali ne i za širu regiju”, te izražava sumnju u isplativost investicije od oko milijardu eura.
– Hrvatska nema dostupan LNG kapacitet za tranzit gasa preko BiH. A i kuda bi išao? Srbija ga sada može nabaviti preko Bugarske – kazao je Stern.
Strateško partnerstvo Srbije i SAD
Srbija širi gasnu infrastrukturu nastojeći da zadrži ulogu regionalnog energetskog čvorišta, dok paralelno otvara prostor za američki LNG i nove zapadne investicije u energetskom sektoru.
Ministarka energetike Srbije Dubravka Đedović Handanović potpisala je zajedničku izjavu sa SAD-om i više država istočne i centralne Evrope na samitu u Vašingtonu u februaru ove godine.
Direktor Srbijagasa Dušan Bajatović izjavio je da će Srbija “morati da kupuje američki gas”, iako količine i formalni ugovori nijesu definisani.
Strateški sporazum sa SAD-om o energetici iz 2024. predviđa diversifikaciju izvora, ali formalnog ugovora o kupovini američkog LNG-a zasad nema.
Američki gas mogao bi stizati preko hrvatskog terminala na Krku ili grčkog Aleksandrupolisa zahvaljujući novim interkonekcijama prema Bugarskoj i Sjevernoj Makedoniji.
Srbija upravlja mrežom od oko 2.500 kilometara gasovoda i planira nove, uključujući i prema Sjevernoj Makedoniji, te proširuje skladište Banatski Dvor.
Trenutno više od 80 odsto gasa dobija iz Rusije preko Turskog toka. Uprkos najavama diversifikacije, ključni gasni energetski objekti u Srbiji i dalje su povezani s ruskim kompanijama.
LNG terminal u Baru i gasne elektrane
Crna Gora, iako bez gasne mreže, postaje dio američkog LNG okvira kroz planove za terminal u luci Bar i buduće gasne elektrane.
Crna Gora je učestvovala na američkom Transatlantskom gasnom bezbjednosnom samitu u Vašingtonu u februaru ove godine.
Iako su američke kompanije Enerflex i Wethington Energy Innovation još 2023. potpisale memorandum s Vladom Crne Gore o pripremi projekta, još nijesu definisani ključni elementi snabdijevanja.
Podgorica je podržavala projekat Jonsko-jadranskog gasovoda (IAP), ali je on i dalje u idejnoj fazi.
Razmatra se niz gasnih elektrana snage od 50 do 400 megavata u Baru, Podgorici i Pljevljima.
– Sve razmatrane opcije su tehnički izvodljive i ekonomski isplative – navodi se u studijama rađenim za Elektroprivredu Crne Gore.
Ulaganja se procjenjuju između 233 i 362 mil EUR.
Teritorija Kosova trenutno van planova
Teritorija Kosova nema gasnu infrastrukturu i u potpunosti se oslanja na termoelektrane na ugalj. Projekat gasne interkonekcije sa Sjevernom Makedonijom zaustavljen je zbog visokih troškova i fokusa na obnovljive izvore.
Priština je odbila da uloži oko 200 miliona dolara u gasnu infrastrukturu i sredstva preusmjerilo u baterijske sisteme za skladištenje energije.
Sjeverna Makedonija ključna karika južnog koridora
Sjeverna Makedonija gradi novu gasnu infrastrukturu uz podršku SAD i EU, nastojeći da smanji zavisnost od ruskog gasa.
Gasovod Gevgelija–Negotino je u izgradnji i povezaće zemlju s grčkim LNG terminalima.
Planirana je i izgradnja 67 novih energetskih objekata ukupne snage 4.416 megavata.
Albanski LNG čvor na Jadranu
Albanija je u aprilu 2026. potpisala strateški sporazum vrijedan šest milijardi dolara s američkom kompanijom Venture Global i grčkom kompanijom Aktor LNG USA.
Plan uključuje razvoj energetskog centra u Valoni s LNG terminalom i gasnom elektranom snage oko 380 megavata, uz povezivanje na Transjadranski gasovod (TAP).
Albanija bi mogla postati ulazna tačka za distribuciju američkog gasa ka regionu.
Stručnjaci upozoravaju da sama infrastruktura ne garantuje energetsku sigurnost, već je potrebno obezbijediti dugoročne i pouzdane ugovore o snabdijevanju gasom.
/Radio Slobodna Evropa/
