Centar za građansko obrazovanje (CGO), povodom 18. aprila – Međunarodnog dana spomenika i spomeničkih cjelina, neformalno poznatog i kao Dana svjetske baštine, ukazuje da spomenici i istorijski lokaliteti često bivaju kolateralna šteta u vremenima sukoba i revizionizma, a takvo vrijeme i danas, na žalost, živimo.
“Ovaj dan se tradicionalno obilježava različitim aktivnostima, uključujući posjete spomenicima i spomeničkim cjelinama koji su integralni dio kulturne baštine. Tema za 2026. godinu je „Hitni odgovor za živu baštinu u kontekstima sukoba i katastrofa“, sa fokusom na jačanje zaštite i otpornosti lokaliteta koji su ugroženi razaranjem usljed sukoba i katastrofa. Najnoviji podaci, zaključno sa izvještajima iz 2025. i početka 2026. godine, pokazuju da se na Listi svjetske baštine u opasnosti nalazi oko 53 lokaliteta širom svijeta”, saopšteno je iz CGO.
Na području bivše Jugoslavije, tokom 90-ih godina, uništeni su i oštećeni brojni vrijedni spomenici. Stari most u Mostaru, najprepoznatljivija znamenitost Mostara, sagrađen u 16. vijeku, tokom osmanskog perioda, uništen je 1993. godine. Kasnije je rekonstruisan prema originalnim planovima i materijalima i od 2005. je dio UNESCO svjetske baštine.
“Sarajevska Vijećnica, jedna od najznačajnijih građevina austrougarskog perioda i nacionalni spomenik BiH, zapaljena je u avgustu 1992. godine, zapaljena je u avgustu 1992. godine. U noći između 25. i 26. avgusta uništen je Katalog Nacionalne i univerzitetske biblioteke, a procjenjuje se da je izgorelo oko dva miliona knjiga”, navodi se u saopštenju.
Vijećnica je obnovljena i svečano otvorena 9. maja 2014. godine, na Dan Evrope i Dan pobjede nad fašizmom. Granatiranje i uništenje Vijećnice bilo je obuhvaćeno optužnicama Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju, kao dio razaranja kulturnih objekata i kampanje terora nad Sarajevom, iako za taj konkretan čin nije donešena posebna pravosnažna presuda. Staro gradsko jezgro Dubrovnika upisano je na UNESCO listu svjetske baštine 1979. godine.
“Od 1991. do 1998. bio je i na Listi svjetske baštine u opasnosti, a stanovnici Dubrovnika proveli su skoro 240 dana pod opsadom. Napad na grad predvodila je tadašnja Jugoslovenska narodna armija (JNA), uz učešće srpskih i crnogorskih rezervista”, dodaju u saopštenju.
Crna Gora ima približno 2.000 zaštićenih kulturnih dobara upisanih u Registar zaštićenih kulturnih dobara. Šest elemenata nematerijalne baštine ima status zaštite u Crnoj Gori, dok je više od 200 dodatnih elemenata prepoznato kao potencijalno za zaštitu u skladu sa Zakonom o zaštiti kulturnih dobara.
“Na UNESCO Listi svjetske baštine nalazi se više lokaliteta iz Crne Gore. Među njima se izdvaja Prirodno i kulturno-istorijsko područje Kotora, uvršteno 1979. godine, koje objedinjuje srednjovjekovno urbano nasljeđe i jedinstveni pejzaž Bokokotorskog zaliva”, kazali su u saopštenju.
Dio svjetske baštine su i stećci – srednjovjekovni nadgrobni spomenici rasprostranjeni u Crnoj Gori, BiH, Srbiji i Hrvatskoj. Na listi se nalaze i venecijanska utvrđenja iz 16. i 17. vijeka, uključujući kotorski fortifikacioni sistem kao dio odbrambenog kompleksa Mletačke republike važan primjer vojne arhitekture tog perioda. Pored kulturne, zaštićena je i prirodna baština – Nacionalni park Durmitor, upisan 1980. i proširen 2005. godine.
“Tokom 2025. godine, ministar prostornog planiranja, urbanizma i državne imovine, Slaven Radunović, predlažio je referendum o statusu Kotora, kako bi se preispitalo da li članstvo u UNESCO donosi koristi Crnoj Gori. Ovim gestom je demonstrirao potpuno nepoznavanje važnosti svjetske kulturne baštine, a nakon oštrih kritika, priča o referendumu o statusu Kotora se nije nastavljala, no nije isključeno da bi se mogla ponovo pokrenuti”, dodaju u saopštenju.
Uprava za zaštitu kulturnih dobara navela je da je spomenik četničkom komandantu Pavlu Đurišiću nezakonito postavljen u okviru kulturnog dobra, manastira Đurđevi stupovi iz 13. vijeka, te da je za to odgovorna Eparhija budimljansko-nikšićka. No, izostala je adekvatna reakcija policije i tužilaštva, i danas lokacija spomenika Pavlu Đurišiću ostaje zvanično nepoznata.
“CGO smatra da Crna Gora mora odgovorno i dosljedno štititi kulturnu baštinu na svim nivoima, uz jačanje institucionalnih kapaciteta za njeno očuvanje. Ministarstvo kulture i medija mora posebno voditi računa o ovom pitanju, te pokazati nultu toleranciju na zloupotrebu kulturne baštine Crne Gore. Odnos prema kulturnoj baštini ne može biti ideološki obojen, već zasnovan na zakonima Crne Gore i međunarodnim standardima”, kazali su u saopštenju.
Ovaj dan je ustanovilo Međunarodno vijeće za spomenike i spomenička područja (ICOMOS) 18. aprila 1982. godine, a UNESCO ga je odobrio 1983. godine, s ciljem podizanja svijesti o raznolikosti svjetske baštine i značaju njenog očuvanja i zaštite.
